Kaixo. Unitate honetan, esperimentuak egiten ibili gara, buru-belarri. Materiaren egoerak, materia motak, haien propietateak… Hori izan da gaia eta horien gainean egindako lanak txosten batean bildu ditugu. Zuen esku jartzen ditugu, ikusgai.
Oraingoan, gorputz desberdinak argiarekiko duten portaerak aztertu ditugu. Gure inguruan behatu, frogak egin eta hiztegiak kontsultatu eta gero, hona hemen atera ditugun ondorioak.
Irakasle ikasketak egin zituen eta Bilboko “Kirikiño” ikastolan hainbat urtez ibili lanean. Poesia eta haurrentzako literatura idatzi ditu nagusiki.
-
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Jokin Errotagain - LH 5A
Gauero, erdi lo nagoelarik,
lagun ezezaguna sartzen da leihotik.
Herriko argien gainetik goaz hegan:
zikoina zuri bi gara zeruetan.
Goizean isil-isilik,
lagunak alde egiten du nire ondotik.
Baina badakit laster itzuliko dela
eta berriz abiatuko garela
hezurrezko ilargiaren altzora.
Gaztetandik idatzi zituen kanten hitzak rock taldeentzako. Geroztik, denetarik idatzi du: ipuinak, komikiak, antzezlanak. Baina poeta legez da batez ere ezaguna, Bitartean heldu eskutik poema-liburuari esker.
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Asier Ormazabal - LH 5A
LAGUN BAT
Bada gorroto dudan lagun bat.
Zuhaitzean gora egin nahi duanean
“ez, ez, ez, hobeto ez” esaten dit,
“laprast eroriko zara lurrera”.
Bada gorroto dudan lagun bat.
Futbolean jolastu nahi dudanean
“ez, ez, ez, hobeto ez” esaten dit,
“ipurdi azpiti sartuko dizute gola”.
Bada gorroto dudan lagun bat.
Gustuko neskarengana hurreratzean
“ez, ez, ez, hobeto ez” esaten dit,
“ez du zurekin nahiko berak”.
Bada gorroto dudan lagun bat.
Anaia txikiari musu eman nahi diodanean
“ez, ez, ez, hobeto ez” esaten dit,
“esnatu egingo da berehala”.
Bada gorroto dudan lagun bat.
Lagun horren izena Lotsa da.
“Ez, ez, ez, izolaz ez” esaten diot gauero,
“bihar ez dizut kasurik egingo bada”.
Ingenieritza ikasi eta futbolari izan bazen ere, idazle da gaur egun.
-
-
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Kerman Jimenez - LH 5A
TXAN-TXAN TXAN-TXAN
Pintatu nituen ezpainak txuriz,
eman nion paparrean musu txantxangorriari,
bihurtu zen txantxantxuri.
Pintatu nituen berdez,
bihurtu zen txantxanberde.
Pintatu nituen urdinez,
bihurtu zen txantxanurdin.
Txantxangorri:
gorantziak berorri!
Txantxantxuri:
txantxetakoa dirudi!
Txantxanberde:
ekologista haiz hi ere?
Txantxanurdin:
hor airean hemendik marisorgin,
txistu eta danbolin!
Txan-txan txan-txan
txan-txan txan-txan
gabiltzan guztiok dantzan
herriko plazan.
Irakaslea, bertso-munduan aditua, idazlea… Hamaika saltsatan ibili da eta dabil Antton Kazabon, eta, hala ere, ikaragarrizko liburu pila sortzeko eta argitaratzeko denbora eta umorea izan du, alajaina!
-
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Oiher Lopez de Uralde - LH 5A
HITZAK IGERI
Harriak uretara
bat, bi, lau, bost.
Batzuek plist! Besteek plast!
Eta azkenekoak plost!
Hitzak uretara
bost, lau, bi, bat
Batzuek plist! Besteek plost!
Eta azkenekoak plast!
Harriak ur azpira,
ez dira ageri,
baina hitzek
badakite igeri.
Zertan izan harri?
Hizketan
eman diezaiogun elkarri
gure bihotzaren berri.
Poeta eta narratzaile emankorra. Azken urteotan poesia erabat berindartu eta bultzatu du. Bere kontakizunek ere poesiak berezko duen laburtasun eta indar nabarmena dute.
-
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Ander Garmendia - LH 5A
LORE BAT
Lore bat ate ondoan
ate ondoan lorea;
neskatxa eskolara doa
oi, txandalaren kolorea;
hari irribarrez lorea.
Lore bat ate ondoan
ate ondoan lorea.
-
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Urko Madinabeitia - LH 5A
BENETAKO BIHOTZA
Irribarre zaharra
Txano Gorritxorena,
zurezko gorputza
Pinotxorena,
ihintzezko malkoak
Edurne Zurirenak,
buru-azkarraren puxikak
Peter Panenak,
eta benetako bihotza
Berunezko Gudaritxaorena.
Lurra sortu zenetik gaurdaino igarotako denbora bi zati nagusietan banatzen dugu: historiaurrea eta historia. Historiaurrea da, zalantzarik gabe, bi zati horiendenbora-tarte luzeena: Lurra sortu zenetik (duela 4.000 milioi urte inguru) lehen dokumentu idatzia azaldu arte (k.a. 3.000 urte inguru). Urte askotxo, beraz.Historiaurrean (milioika eta milioika urte horietan) bi aro nagusi bereizten dira: Harri Aroa eta Burdin Aroa. Eta hauetako bakoitza beste azpiarotan banatzen da, aurrerago ikusiko ditugunak.
Harri Aroko lehen garaia da Paleolitoa. Oso aldi luzea da: gizakiak sortutako lehen kulturarekin hasi (K. a. 3.000.000) eta K. a. 9000. urte arte hartzen du.
Irudiaren iturria: www.txanela.net
Garai honetakoak dira giza-eboluzioan izan diren giza-espezie gehienak: homo-erectus, homo-habilis, eta homo-sapiens.
Paleolitoari harri landuaren aldia deitzen zaio. Antzinako gizaki mota bakoitzak modu berezi eta ezberdinez landu ohi baitu harria, gero eta trebezi handiago eta modu konplexuagoz alegia.
Paleolito bukaeran, giza-espeziearen eboluzioan “homo sapien-sapiens” gizaki mota azaltzen da, “Nehanderthal” izenekoa hain zuzen, aurrerago desagertuko bazen ere.
“Nehanderthal” izeneko gizakiaren aztarna ugari daude Euskal Herrian. Hona hemen batzuk:
Isturitze (Nafarroa Behera - Donamartiri): hainbat aztarnaz gain munduan aurkitutako txirularik zaharrena dago bertan.
Ekain (Gipuzkoa - Zestoa): labar aldeko hainbat margo oso interesgarri aurkitu dira bertan.
Aitzbitarte (Gipuzkoa - Errenteria): bost kobazulo dira guztira eta horietatik hirutan hainbat aurkikuntza garrantzitsu egin dira.
Homo erectusa duela milioi eta erdi urte azaldu zen eta teknologia garatua zuen, egia esan, espezie honi zor diogu suaren aurkikuntza. Paleolito garaiko gizakiek sua egitea lortu zuten. Oso aurkikuntza garrantitsua izan zen: haitzuloak argitu eta berotu ahal izateko, eta janariak prestatzen eta basapiztiak uxatu ahal izateko.Gizakia sua ezagutu zuen duela 400.000 urte k.a. sumedi baten erupzioaren ondorioz edota zuhaitz baten eroritako tximistak sortutako sutearen ondorioz.Hasieran arazo nagusia sua mantentzea eta kontrolatzea izan zen.Sua egiteko lehenengo metodoa hau izan zela suposatzen dute: makil lehor baten puntarekin egur lehor zati baten gainean egindako igurketaren ondoren sortu zen. Hori bai, beti puntu berdinan igurtzita.
Mesolitoa (antzinako grezieraz: mesos=erdia eta lithos=harria) Harri Aroko Paleolito eta Neolito aroen artean dagoen garaia da.Klima berotzeak eraginda, hainbat natura-aldaketa gertatu ziren Europan: barazkijale migratzaile handiak, elur-oreina kasu, desagertu ziren…Gizakiak harrapari eta biltzaile huts izateari utzi eta ekoizle izateko urratsak egiten hasi zen: Europako baso erraldoietara sartuta, haiek hustiatzen hasi ziren.Aurreko garaiaren aldean, harrizko ehiza-tresneriaren txikiagotzea areagotu zen. Ugaztun txikien ehiza eta moluskuen (barraskiloak etab.) kontsumoa garatu zen. Arte-irudiak sinbolikoak eta ez-figurazkoak ziren gehienbat.Gizakiaren eboluzioaren azken espeziearen garaia da: “Homo sapiens-sapiens” (”Cro-Magnon” izeneko gizakia).
Neolitoa (grezieratik: lithos, harri edo Harri Aro Berria) Harri Aroko azken garaia da.Gizakia harrapari eta biltzaile izatetik ekoizle izatera igaro zen. Beraz elikaduraren kontrola lortu zuen: abereak hezten zituzten, animalia taldeak zaintzen bazituzten haragia, esnea eta larrua lortzen zituzten (honengatik hasi ziren ardiak, behiak, ahuntzak eta zerriak hezten), fruituak landatzen…
Garai honetan antzinako ilargia eta Mariren gurtza alde batera utzi zen eta eguzkia eta Urtzi pertsonaiak agertu ziren gurtzen. Nekazaritza sortzean konturatu ziren eguraldiak bazeukala zerikusia haiek landatzen zituzten fruitu, barazki eta abarrekin. Horregatik hasi ziren eguzkia, trumoia, hodeiak… gurtzen, hau da zerutik (urtzitik) zetorren guztia.
Esan liteke gizakiak sortu zuen lehenbiziko makina izan zela gurpila.Tresna hau ere Ekialde Hurbilean sortu zen, Kristo baino 4.000 urte inguru lehenago. Eta Iberiar Penintsulara feniziarrekin eta greziarren eskutik etorriko zen seguru asko, baina erromatarrak izan ziren Penintsulako ipar eta mendebaldera zabaldu zutenak.
MIREN AGUR MEABE
KIRMEN URIBE
JOAN MARI IRIGOIEN
ANTTON KAZABON
JUAN KRUZ IGERABIDE
Lurra sortu zenetik gaurdaino igarotako denbora bi zati nagusietan banatzen dugu: historiaurrea eta historia. Historiaurrea da, zalantzarik gabe, bi zati horiendenbora-tarte luzeena: Lurra sortu zenetik (duela 4.000 milioi urte inguru) lehen dokumentu idatzia azaldu arte (k.a. 3.000 urte inguru). Urte askotxo, beraz.Historiaurrean (milioika eta milioika urte horietan) bi aro nagusi bereizten dira: Harri Aroa eta Burdin Aroa. Eta hauetako bakoitza beste azpiarotan banatzen da, aurrerago ikusiko ditugunak.
Isturitze (Nafarroa Behera - Donamartiri): hainbat aztarnaz gain munduan aurkitutako txirularik zaharrena dago bertan.
